Sanayi ve Ticaret Bakanlığı bir internet sitesi açtı: https://yapayzekavizyonu.sanayi.gov.tr/Home/HomePage
Bakanlık, Türkiye’nin yapay zekâ alanındaki geleceğini halk ve bilen kişilerle birlikte inşa etmek için görüş ve önerileri topluyor siteden. Önerileri paylaşabilmek adına ne olduğunuzu ne iş yaptığınızı, iş yerinde ne olarak çalıştığınızı filan anlatmanız gerekiyor. Mesela ev kadınıysanız yapay zeka vizyonu konusunda fikir beyan edemiyorsunuz.
Bunların hepsi bazı yanlışlar. Ama esas büyük yanlış bizim daha önce hazırladığımız strateji planlarında yatıyor. Bakanlık demiş ki nasıl öneriler yapacağınızı görmek için size ABD, AB ve İngiltere gibi ülkelerin planlarını veriyoruz. Bizim geçen senelerdeki planlarımızı da veriyoruz haydi bakın bunlara.
Bunlara bakınca ne çıkıyor biliyor musunuz? Biz vizyonumuzu yanlış yerde arıyoruz.
İnşallah halkım ülke yönetimindeki yanlış bakış açılarını düzeltir.
Haydi gelin benim sizin için öteki ülkelerin planlarıyla yaptığım karşılaştırmaları inceleyelim…
1. Diğer Ülkelerin Stratejik Eylem Planlarındaki Genel Ortak Noktalar
Küresel aktörlerin 2025 vizyonlarında yapay zeka artık sadece bir “yazılım” meselesi değil, ulusal güvenlik, enerji ve ağır sanayi meselesi olarak ele alınıyor:
- Devasa Altyapı ve Enerji (Compute): Tüm planların merkezinde “işlem gücü” (compute) var. AB “Yapay Zeka Gigafabrikaları” kuruyor, İngiltere egemen işlem gücü yatırımları yapıyor, ABD ise veri merkezi inşası için çevre yasalarını esnetiyor. Bu altyapıyı besleyecek enerji (nükleer, jeotermal) ve soğutma (su) stratejileri planların ayrılmaz bir parçası.
- Agresif Yetenek Avcılığı (Headhunting): Sadece kendi vatandaşlarını eğitmekle kalmıyorlar. İngiltere devleti, özel sektör gibi “kelle avcılığı” yaparak küresel yıldızları ülkeye çekmek için özel ekipler kuruyor. AB, vize süreçlerini (Mavi Kart) hızlandırarak küresel yetenek havuzunu süpürmeyi hedefliyor.
- Veri Egemenliği ve Ticarileştirme: Devletlerin elindeki kamu, sağlık ve kültür verileri artık bir “hammadde” olarak görülüyor. İngiltere, ulusal arşivlerini teliften arındırarak küresel yapay zeka şirketlerine “satmayı/lisanslamayı” planlarken, Avustralya yerel halkların (Aborjinlerin) verilerinin sömürülmesini engelliyor.
- Güvenlik Enstitüleri ve Çevik Regülasyon (Sandbox): İngiltere, ABD ve Avustralya özel “Yapay Zeka Güvenlik Enstitüleri (AISI)” kuruyor. Regülasyonların inovasyonu boğmaması için startuplara kuralların esnetildiği “test alanları” (sandbox) sunuluyor.
2. Türkiye’nin Eylem Planındaki Farklar ve Eksiklikler
Türkiye’nin 2021’de hazırlanan planı, küresel yapay zeka devriminin (özellikle Üretken YZ / LLM patlamasının) tam eşiğinde yazıldığı için daha çok “hazırlık ve ekosistem inşası” aşamasında kalıyor.
- Farklar (Ekstralar): Türkiye’nin planı çok daha sayısal ve makro insan kaynağı hedeflerine odaklı. Gayrisafi Yurt İçi Hasıla’ya %5 katkı, 50.000 istihdam, 10.000 lisansüstü mezun ve kamuda 1.000 uzman gibi çok spesifik kotalar var. Diğer ülkelerde bu tarz kesin istihdam rakamlarından ziyade altyapı büyüklükleri hedefleniyor.
- Eksikler:
- Donanım ve İşlem Gücü (Sovereign Compute) Stratejisi Yok: Küresel planlar on binlerce GPU’luk veri merkezleri kurmaya odaklanırken, Türkiye’nin planında devasa “Egemen İşlem Gücü” merkezleri veya bu merkezlerin enerji şebekesine entegrasyonuna dair somut bir altyapı yatırım (Gigafabrika vb.) vizyonu bulunmuyor.
- Küresel Yetenek Savaşlarına Karşı Savunmasızlık: Planda 10.000 mezun yetiştirme hedefi var ancak bu yeteneklerin yurt dışına (İngiltere’nin veya ABD’nin agresif headhunting politikalarına) kaptırılmasını engelleyecek tersine beyin göçü mekanizmaları eksik.
- Veri Ticarileştirmesi Eksikliği: Açık Veri Portalı hedefleniyor ancak İngiltere’deki gibi Türk kültür, tarih veya medya verilerinin paketlenip küresel LLM şirketlerine bir lisans modeliyle satılarak ülkeye gelir getirmesi (ve modellerin Türk kültürünü doğru öğrenmesi) vizyonu yok.
- Kurumsal Çeviklik Eksikliği: DARPA benzeri inisiyatif alabilen, doğrudan startuplara yatırım yapabilen veya “Sovereign AI” gibi şirket kurup yönetebilen agresif devlet aygıtları kurgulanmamış.
3. Türkiye’nin Yeni Nesil Eylem Planında Olması Gerekenler
Mevcut tabloya göre güncellenecek bir Türk Yapay Zeka Eylem Planı şu radikal adımları içermelidir:
- Milli İşlem Gücü (Sovereign Compute) ve Enerji Entegrasyonu: Türkiye içinde, siber güvenlik garantili, yenilenebilir enerjiyle desteklenen devasa bir “Milli YZ Veri Merkezi” inşa edilmeli. Bu işlem gücü, stratejik yerli startuplara ve araştırmacılara hibe veya uygun maliyetle sunulmalı.
- Özel Yetenek Avcılığı ve Elde Tutma (Retention) Birimi: Devlet içinde, sadece küresel çapta öne çıkan Türk (veya yabancı) yapay zeka mühendislerini ve araştırmacılarını hedefleyen, onlara özel laboratuvar, donanım ve bürokrasisiz çalışma ortamı sunan bir “Geri Dönüş/Transfer” ofisi kurulmalı.
- Büyük Türkçe Veri Havuzu (LLM Altyapısı) ve Veri İhracı: TRT, Anadolu Ajansı, Devlet Arşivleri, TDK ve üniversitelerin verileri anonimleştirilerek dev bir “Milli Türkçe Veri Seti” oluşturulmalı. Bu veri seti hem yerli modellerin eğitilmesi için ücretsiz sunulmalı hem de Türkiye pazarına girmek isteyen küresel şirketlere ücretli olarak lisanslanmalı.
- Savunma Sanayii Modeliyle YZ Ekosistemi: Savunma sanayiinde başarıya ulaşan kamu-özel sektör (startup) iş birliği modeli yapay zekaya entegre edilmeli. Devlet, sadece regülatör değil, İngiltere planındaki gibi yenilikçi startupların ilk ve en büyük “müşterisi” (market shaper) olmalı; ihale kanunları bu startuplardan hızlı alım yapılabilecek şekilde (Sandbox mekanizmalarıyla) esnetilmeli.
