Bir insanı baştan aşağı inşa etmek, ona görmeyi, düşünmeyi, sevmeyi öğretmek ve trilyonlarca hücreyi bir arada tutmak için ne kadarlık bir veriye ihtiyaç vardır?
Cevap sizi şaşırtabilir: Yaklaşık 750 Megabayt.
Evet, yanlış duymadınız. Bir CD’ye, hatta vasat bir USB belleğe sığacak kadar küçük bir veri paketinden bahsediyoruz. O “büyülü an”da, babadan çocuğa aktarılan genetik mirasın (DNA) dijital karşılığı, Netflix’teki bir buçuk saatlik bir film dosyasından bile daha küçüktür.
Peki, nasıl oluyor da bu kadarcık veri, evrenin bilinen en karmaşık makinesini, yani “İnsanı” yaratabiliyor? Ve neden bazen bu yazılım çöküyor, hatalı yüklemeler oluyor?
Gelin, yaşamın başlangıcına bir “yazılımcı” gözüyle bakalım.
1. Bölüm: Mimari Plan Değil, “Akıllı Algoritma”
Biz genelde DNA’yı bir binanın “mimari planı” (Blueprint) zannederiz. Yani kağıdı açarsınız; mutfağın yeri, pencerenin ölçüsü, duvarın rengi santim santim çizilmiştir. Eğer DNA böyle çalışsaydı, insanı tarif etmek için 750 Megabayt değil, dünyadaki bütün sabit diskleri dolduracak kadar yer gerekirdi. Çünkü her bir damarın, her bir kirpiğin yerini tek tek tarif etmeniz imkansızdır.
Doğa, çok daha zekice bir yöntem kullanır: Sıkıştırma ve Prosedürel Üretim.
DNA bir mimari çizim değil, bir “Yemek Tarifi” veya daha doğrusu bir “Bilgisayar Algoritması”dır.
Kod şöyledir: “Burnu şu şekilde çiz” demez.
Şunu der: “Kıkırdak üretmeye başla. 3 santim olunca dur. Eğer ortam sıcaksa gözenekleri genişlet.”
Buna bilgisayar oyunlarında “Prosedürel Üretim” (Procedural Generation) denir. Minecraft gibi oyunlar da böyle çalışır; oyunun kodu küçücüktür ama o kod size sonsuz büyüklükte dağlar, ovalar ve mağaralar yaratır. Çünkü her taşı tek tek koymaz, matematiksel bir formülle “Burada dağ olsun” der. İşte o 750 MB’lık sperm verisi, sizi tek tek çizen ressam değil, sizi inşa eden kuralları içeren kaynak koddur.
2. Bölüm: Büyük Veri Transferi ve “Kazanan Dosya”
Sevişme sırasındaki biyolojik olay, aslında devasa bir veri transfer operasyonudur.
Birleşme anında, babadan yaklaşık 100 ila 200 milyon “veri taşıyıcı” (sperm) yola çıkar. Her biri, babanın kodlarının farklı kombinasyonlarını taşıyan, birbirinden hafifçe farklı 750 MB’lık sıkıştırılmış dosyalardır.
O anki toplam bant genişliği (bandwidth) inanılmazdır; saniyeler içinde Terabaytlarca veri havada uçuşur. Ancak “Yumurta” adı verilen ana sunucu, bu milyonlarca dosyadan sadece 1 tanesini kabul eder.
İçeri giren o şanslı dosya, annedeki diğer 750 MB’lık dosyayla (yumurta çekirdeği) birleşir. İki yarım dosya “Merge” edilir (birleştirilir) ve 1.5 Gigabaytlık “Tam İnsan Kaynak Kodu” (Zigot) oluşur. İşletim sistemi artık hazırdır.
3. Bölüm: Kodu Çalıştırmak (Döngüler ve Şartlar)
Kodun boyutu küçük olsa da, yeteneği devasadır. Çünkü bu yazılımın içinde “Döngüler” (Loops) vardır.
Örneğin, vücudunuzdaki on binlerce kilometre uzunluğundaki kan damarlarının haritası DNA’da tek tek yazmaz. Onun yerine şöyle basit bir döngü kodu vardır:
- Düz bir boru yap.
- Biraz gidince ucu ikiye ayır (Y şekli yap).
- Bu işlemi borular saç teli kadar ince olana kadar TEKRARLA.
İşte bu 3 satırlık kod, anne karnındaki 9 ay boyunca milyonlarca kez çalışarak o muazzam karmaşıklıktaki akciğerlerinizi ve damar ağınızı örer. Kod basittir ama sonuç (çıktı) komplekstir.
4. Bölüm: Sistem Neden Hata Verir? (Hastalıklar ve Engeller)
Eğer bu yazılım bu kadar mükemmelse, neden bazen işler yolunda gitmez? Neden genetik hastalıklar, engelli doğumlar veya sendromlar oluşur?
Yazılım dünyasındaki “Bug” (Hata) mantığı, burada da birebir geçerlidir. Hatalı bebek yoktur, “Yazılım/Donanım Hatası” vardır:
- Yazım Hatası (Syntax Error): Hücreler bölünürken DNA’daki milyarlarca harfi kopyalamak zorundadır. Bazen “Kopyala-Yapıştır” yapan enzim, bir harfi yanlış yazar. Milyonlarca harflik kodun içinde tek bir A harfinin G olması, bütün programı bozabilir. Örneğin Orak Hücreli Anemi hastalığı, koca ansiklopedide sadece tek bir harfin yanlış yazılmasıdır.
- Dosya Transfer Hatası (Kopyalama Hatası): Bazen bölünme sırasında veri paketleri (kromozomlar) yapışır. Karşı tarafa 1 dosya gideceğine, yanlışlıkla 2 kopya gider. Sistemde aynı dosyadan iki tane olunca çakışma çıkar. Down Sendromu budur; 21. dosya (kromozom) sistemde 2 değil, 3 adet bulunur. Bu fazlalık, sistemin yavaşlamasına ve farklı çalışmasına neden olur.
- Eski Kod Sorunu (Legacy Code): Bazen hata bebekte oluşmaz, hata anne veya babadan gelen orijinal “kaynak kod”un kendisindedir. Aileden gelen genetik hastalıklar, nesiller boyu kopyalanan “eski yazılım hatalarıdır.”
- Donanım Hatası (Runtime Error): Bazen kod (DNA) mükemmeldir. Ama kodu çalıştıran bilgisayarda (Rahim ortamı) sorun çıkar. Yüksek ateş, radyasyon veya ilaç kullanımı, işlemcinin (gelişimin) takılmasına neden olur. Bebek genetik olarak sağlam olsa da, fiziksel gelişim tamamlanamaz (örneğin parmakların yapışık kalması).
Sonuç: Hata Değil, Özellik
Aslında en büyük mucize, 3 milyar harflik bu kodun her kopyalamada %99.99 oranında hatasız çalışmasıdır.
Doğa, kusursuz kod yazmaya çalışmaz. Bilerek “küçük hatalara” izin verir. Çünkü o küçük yazım hataları (mutasyonlar), bazen hastalığa yol açsa da, bazen “mavi göz” gibi, “üstün zeka” gibi veya hastalıklara direnç gibi yepyeni özellikler doğurur.
Sonuç olarak hepimiz, 750 Megabaytlık o sıkıştırılmış dosyanın, 9 ay boyunca kendini açıp (unzip), derleyip (compile), çalıştırdığı (execute) ve sonunda “BİLİNÇ” adı verilen o muhteşem arayüze kavuştuğu canlı, yürüyen yazılımlarız.
