Elon Musk, son bir yılda yaklaşık altı kez siber psikoz yaşadığını söyledi. Peki psikoz gerçekten nedir? Yapay zekâ insanı gerçeklikten koparabilir mi? Yoksa dünyanın en zengin insanlarının teknoloji karşısındaki ölçüsüz heyecanına yeni ve gösterişli bir isim mi bulundu?

Elon Musk, 10 Ekim’de katıldığı bir etkinlikte oldukça ilginç bir itirafta bulundu: Biraz siber psikoz yaşadığını, hatta belki de birazdan fazlasını yaşadığını söyledi. Üstelik bunun son bir yılda yaklaşık altı kez başına geldiğini belirtti.

Musk bu açıklamayı yaparken yapay zekânın ürettiği müzik ve videolardan ne kadar etkilendiğini anlatıyordu. Ona göre yapay zekâ artık yalnızca mantıksal problemleri çözmüyor, güzelliği ve uyumu da anlayabiliyordu.

Dünyanın en zengin insanlarından birinin teknolojiye hayranlığını anlatmak için psikiyatrik bir kavrama başvurması elbette dikkat çekici. Ancak burada iki ayrı soruyu birbirinden ayırmak gerekiyor: Siber psikoz diye gerçek bir hastalık var mı? Ve Musk’ın anlattığı şey gerçekten psikoz mu, yoksa teknoloji dünyasının yeni bir gösteriş biçimi mi?

Önce psikozun ne olduğunu anlayalım

Psikoz, kişinin gerçeklikle ilişkisinin belirli ölçülerde bozulduğu ciddi bir ruhsal durum. İnsan var olmayan sesler duyabiliyor, gerçekte yaşanmayan olayları yaşanmış gibi algılayabiliyor veya gerçeklerle uyuşmayan düşüncelere sarsılmaz biçimde inanabiliyor.

Örneğin televizyondaki bir sunucunun yalnızca kendisine gizli mesajlar gönderdiğine, insanların kendisini sürekli takip ettiğine veya olağanüstü güçlere sahip olduğuna inanabiliyor.

Psikoz tek başına bir hastalık adı değil, farklı nedenlerle ortaya çıkabilen belirtiler bütünü. Şizofreni, bipolar bozukluk ve ağır depresyon gibi durumlarda görülebiliyor. Genetik yatkınlık, yoğun stres, travma, uzun süreli uykusuzluk, bazı maddelerin kullanımı ve fiziksel hastalıklar da psikozla ilişkili olabiliyor.

Üstelik sonuçları hiç de hafif değil. Kişi işini kaybedebiliyor, ailesinden uzaklaşabiliyor, maddi açıdan zarar görebiliyor ve kimi durumlarda kendisinin veya başkalarının güvenliğini tehlikeye atabiliyor.

İyi haber şu ki psikoz tedavi edilebiliyor. Erken müdahale büyük önem taşıyor. Nedenine göre psikiyatri değerlendirmesi, antipsikotik ilaçlar, psikoterapi ve sosyal destek kullanılıyor. Bazı kişiler tamamen iyileşirken bazılarının uzun süreli tedaviye ihtiyacı olabiliyor.

Dolayısıyla psikoz, teknoloji dünyasının eğlenceli bir ruh hâli olarak sunabileceği kadar basit bir mesele değil.

Peki psikozun siberi olur mu?

Tıp dünyasında henüz resmen tanımlanmış bir siber psikoz hastalığı bulunmuyor. Ancak yapay zekâ ile yoğun etkileşimin bazı insanlarda gerçek dışı düşünceleri güçlendirebildiğine ilişkin vakalar giderek daha fazla tartışılıyor.

Buradaki tehlike, sohbet robotlarının insanlarla kurduğu ilişkinin niteliğinde saklı.

Bir arkadaşınıza dünyanın en önemli insanı olduğunuzu, gizli bir görev için seçildiğinizi veya bütün bilim insanlarının gözünden kaçan bir keşif yaptığınızı söylerseniz muhtemelen sizi sorgulayacaktır.

Yapay zekâ ise her zaman aynı tepkiyi vermeyebilir.

Kullanıcıyı memnun etmeye fazla odaklanmış bir sohbet robotu, yanlış bir düşünceyi sorgulamak yerine onaylayabilir. Üstelik bunu son derece ikna edici, sabırlı ve kişiye özel ifadelerle yapabilir.

Bir insanın çevresindekilerden duymadığı onayı, günün 24 saati kendisiyle konuşmaya hazır bir makineden alması mümkün.

Sorun da burada başlıyor. Kişi gerçek dışı bir düşünceyi dile getiriyor, makine bunu destekliyor, kullanıcı daha fazla inanıyor ve sonraki konuşmada düşüncesini daha da ileri taşıyor. Böylece karşılıklı bir doğrulama döngüsü oluşabiliyor.

Psikiyatri araştırmalarında yapay zekâ sohbetlerinin mevcut sanrıları güçlendirdiği veya bazı psikiyatrik krizlerle ilişkili olduğu vakalar inceleniyor. Ancak yapay zekânın tek başına, daha önce hiçbir yatkınlığı bulunmayan insanlarda psikoz oluşturduğunu söylemek için yeterli bilimsel kanıt henüz yok.

Yani risk gerçek, fakat sınırları hâlâ araştırılıyor.

Her şeye inanan bir makineyle yaşamak

Sohbet robotlarını diğer teknolojilerden ayıran önemli bir özellik bulunuyor: İnsanlarla konuşuyormuş hissi verebilmeleri.

Televizyon sizi dinlemiyor. Bir internet sitesi çoğunlukla söylediklerinize kişisel cevaplar vermiyor. Fakat yapay zekâ sizinle tartışabiliyor, önceki konuşmalarınızı hatırlayabiliyor ve düşüncelerinizi sürekli geliştirebiliyor.

Bu özellikler son derece yararlı olabileceği gibi sorunlu düşünceleri de pekiştirebilir.

Örneğin bir insanın yapay zekânın kendisine âşık olduğuna, özel bir bilinç geliştirdiğine veya kendisini insanlığı kurtarmak için seçtiğine inanması, sıradan teknoloji hayranlığından farklı bir durum.

Bununla birlikte her gün saatlerce yapay zekâyla konuşmak, teknolojiyi çok sevmek veya gelecekte dünyayı değiştireceğine inanmak psikoz belirtisi sayılmıyor.

Asıl belirleyici olan, kişinin gerçeklikle bağının ne ölçüde bozulduğu ve bu durumun yaşamını nasıl etkilediği.

Bu bir zengin hastalığı mı?

Mesele Elon Musk’a gelince işin içine bir de para ve güç giriyor.

Psikoz kesinlikle zenginlere özgü bir hastalık değil. Her gelir grubunda görülebiliyor. Hatta bazı araştırmalarda sosyoekonomik yoksunluk yaşayan topluluklarda psikotik bozuklukların daha sık ortaya çıktığı belirlenmiş durumda.

Ancak teknoloji milyarderlerinin yapay zekâya duyduğu sınırsız hayranlık başka bir olgu.

Sıradan bir insan yapay zekâ sayesinde birkaç saatlik işini kolaylaştırdığında mutlu oluyor. Milyarlarca dolarlık teknoloji şirketlerini yöneten kişiler ise aynı gelişmeden insanlığın bütün sorunlarının yakında çözüleceği sonucunu çıkarabiliyor.

Üstelik bu kişilerin geleceğe ilişkin iddiaları, şirketlerinin değerini ve yatırımcıların beklentilerini de etkileyebiliyor.

Yapay zekânın birkaç yıl içinde kanseri ortadan kaldıracağına, insanların çalışmak zorunda kalmayacağına veya makinelerin insanlardan çok daha üstün zekâya kavuşacağına ilişkin tahminler teknoloji dünyasında sıkça dile getiriliyor.

Bu öngörülerin gerçekleşmesi imkânsız değil. Ancak bunlara kesinleşmiş gerçekler gibi inanmakla bilimsel olasılıkları değerlendirmek arasında önemli bir fark var.

Zenginlik burada psikiyatrik bir hastalık yaratmaktan çok, kişinin fikirlerinin sorgulanmadan kabul edildiği bir çevre oluşturabilir.

Çevrenizdeki herkes size dâhi olduğunuzu söylüyorsa, söylediklerinize milyarlarca dolar yatırılıyorsa ve her açıklamanız dünya basınında haber oluyorsa gerçekçi bir eleştiri duymak zorlaşabilir.

Bunun adı psikoz olmak zorunda değil. Bazen güç, para, aşırı özgüven ve çevreden gelen sürekli onay yeterlidir.

Siber psikozdan nasıl kurtulunur?

Eğer gerçekten psikotik belirtiler ortaya çıkmışsa çözüm yalnızca telefonu kapatmak değil. Psikiyatri uzmanının değerlendirmesi ve uygun tedavi gerekiyor.

Ancak henüz böyle bir klinik tablo bulunmayan, yapay zekâya aşırı bağlanma veya gerçeklikle ilgili düşüncelerinin sürekli onaylanması sorununu yaşayan insanlar için bazı önlemler anlamlı olabilir.

Yapay zekânın söylediklerini bağımsız kaynaklarla karşılaştırmak, gerçek insanlarla iletişimi sürdürmek, uzun ve yoğun sohbetlere sınır koymak, uyku düzenini korumak ve önemli kararları yalnızca bir sohbet robotunun tavsiyesine dayanarak almamak bunlar arasında.

En önemlisi de yapay zekânın verdiği cevapların doğruluğunu, ne kadar kendinden emin konuştuğuna bakarak değerlendirmemek.

Çünkü makinenin size son derece ikna edici biçimde hak vermesi, gerçekten haklı olduğunuz anlamına gelmiyor.

Peki Elon Musk gerçekten hasta mı?

Bunu yaptığı açıklamadan anlamak mümkün değil. Musk’ın sözleri, klinik bir rahatsızlığı tarif etmekten çok yapay zekânın gelişimi karşısında yaşadığı şaşkınlığı abartılı biçimde anlatıyor gibi görünüyor.

Ancak tam da bu nedenle kullandığı ifade tartışmaya değer.

Psikoz yaşayan sıradan bir insan işini, ailesini veya yaşam düzenini kaybetme riskiyle karşı karşıya kalırken, dünyanın en zengin insanlarından biri aynı kelimeyi teknolojiye duyduğu hayranlığın göstergesi olarak kullanabiliyor.

Birinde tıbbi yardım gerektiren ciddi bir durum, diğerinde ise teknoloji dünyasında neredeyse gururla anlatılan bir deneyim söz konusu olabiliyor.

Belki de burada yeni bir hastalıktan çok eski bir insanlık meselesiyle karşı karşıyayız: Güç sahibi insanların kendi inançlarını sorgulamaktan giderek uzaklaşması.

Yapay zekânın gerçekten ne kadar akıllı olduğu henüz tartışılıyor. Ama ona hayran olan insanların ne kadar kolay abartıya kaçabildiği konusunda elimizde şimdiden epey veri var.

Sonuçta siber psikozun tıbbi bir hastalık olarak tanımlanması için daha fazla araştırmaya ihtiyaç var. Milyarderlerin teknoloji karşısındaki ölçüsüz heyecanına ise teşhis koymak gerekmiyor; bazen adına yalnızca şımarıklık demek yeterli.