Türkiye’de her yaz yeniden gündeme gelen kene ve Kırım Kongo Kanamalı Ateşi sorunu için alışılmadık bir yapay zekâ projesi başlatıldı. Hacettepe Üniversitesi Biyoloji Bölümü’nden Doç. Dr. Olcay Hekimoğlu’nun yürüttüğü TÜBİTAK destekli çalışma, vatandaşın karşılaştığı kenenin fotoğrafını telefonla çekerek tür hakkında hızlı bir ön değerlendirme almasını amaçlıyor.
Projenin ilk aşamasında Türkiye’de yaygın görülen ve insan ile hayvan sağlığı açısından önem taşıyan sekiz kene türüne odaklanılacak. Araştırmacılar farklı açılardan, farklı ışık koşullarında ve farklı telefonlarla çekilmiş geniş bir görüntü veri tabanı oluşturacak. Türlerin doğru etiketlenmesi yalnızca görsel değerlendirmeye bırakılmayacak; seçilmiş örnekler DNA analizleriyle de doğrulanacak.
Hekimoğlu sistemin en önemli özelliğinin her fotoğrafa zorla cevap vermemesi olacağını söylüyor. “Fotoğraf, tür teşhisi için yeterli değilse uygulamanın mutlaka bir tür adı vermesini istemiyoruz” diyor. Görüntü bulanık, uzak veya türün ayırt edici bölümlerini göstermiyorsa uygulama kullanıcıdan yeniden fotoğraf isteyecek ya da uzman değerlendirmesine yönlendirecek.
Bu yaklaşım sağlık alanında yapay zekânın klasik sorunlarından birine doğrudan cevap veriyor: modelin bilmediği durumda da kendinden emin cevap üretmesi. Hekimoğlu’nun ekibi uygulamayı yalnızca laboratuvardaki iyi ışık ve ideal görüntülerle değil, gerçek saha koşullarında da sınamayı planlıyor. Çiftçi, hayvancılıkla uğraşan kişi veya doğada vakit geçiren kullanıcı telefonuyla çektiği fotoğraftan birkaç saniye içinde ön bilgi alabilecek.
Özel öncelik, KKKA’nın bulaşmasında önemli rol oynayan Hyalomma marginatum türünün ayırt edilmesi. Uygulama sonuç ekranında bir kenenin bu türe benzeyip benzemediğine ilişkin ön değerlendirme verecek. Ancak araştırmacılar bunun tıbbi teşhis olmadığının altını çiziyor. Hastalık riski, kenenin türünün yanında temas süresi, bölge, kişinin sağlık durumu ve başka faktörlere de bağlı.
Uygulamanın mümkün olduğunca telefonda ve çevrim dışı çalışması planlanıyor. Bu tercih önemli çünkü kene vakalarının görüldüğü kırsal alanların bir bölümünde internet erişimi sınırlı olabiliyor. Model cihaz üzerinde çalışabilirse fotoğrafın buluta gönderilmesine gerek kalmadan temel sınıflandırma yapılabilecek.
Hekimoğlu ayrıca uygulamanın kene hâlâ deriye tutunmuşken kullanılmak üzere tasarlanmadığını özellikle belirtiyor. Kene beslendikçe şekli değişebildiği ve gövdesinin bir bölümü görünmediği için en sağlıklı görüntünün uygun şekilde çıkarıldıktan sonra çekilmesi gerekiyor. Proje üç yıl sürecek; hedef, saha testlerinden geçmiş ve yeterli doğruluğa ulaşmış mobil sistemi vatandaşın kullanımına açmak.
KUTU
Uygulama ne yapacak, ne yapmayacak?
Fotoğraftan kene türü için ön tanımlama yapacak ve özellikle Hyalomma marginatum olasılığını gösterecek. Yetersiz fotoğrafta cevap vermek yerine yeniden görüntü isteyecek. Buna karşılık hastalık teşhisi koymayacak, tıbbi değerlendirme yerine geçmeyecek ve kenenin çıkarılması konusunda sağlık hizmetinin alternatifi olmayacak.