İnternette bir kapı düşünün. Üzerinde “Çocukları korumak için” yazıyor. Girmek isteyen herkesten kimlik isteniyor; bazı kapılar yetişkinlere de kapalı. İtiraz edenlere “Çocukları korumak istemiyor musunuz?” deniyor. Oysa konu çocukların korunup korunmayacağı değil, bunun hangi yöntemle ve hangi haklar sınırlandırılarak yapılacağı.
Çocuklar çevrimiçi istismar, zorbalık, manipülasyon, istenmeyen yetişkin mesajları ve bağımlılık yaratmaya dönük ürün tasarımlarından korunmalı. Ama bunlar birbirinden farklı zarar biçimleri. Tek bir yaş kapısının hepsine çözüm olduğu gösterilmedikçe, yaş doğrulamayı kapsamlı çocuk güvenliği politikası diye sunmak eksik kalır. Güvenliğin ölçüsü kaç hesabın kapandığı değil, kaç çocuğun hangi zarardan kurtulduğudur.
Bu dosyada iki ayrı yasağı karşılaştırdık. Sosyal medya için yaş doğrulama, kullanıcının belirli yaş eşiklerini geçtiğini kanıtlamasını istiyor. Türkiye’de müstehcenlik gerekçesiyle erişimi engellenen siteler ise yetişkinlere de kapalı: Kimliğini göstersen de giremiyorsun. Birincisi kimlik ve veri toplama meselesi, ikincisi yetişkinin erişebileceği içeriği belirleme yetkisi. Aynı “çocukları koruma” cümlesi, bu iki farklı müdahaleyi otomatik olarak açıklayamaz.
Çocuk hakları da yalnızca yasaklardan oluşmuyor. Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Komitesinin 2021 tarihli 25 No’lu Genel Yorumu, çocukların dijital ortamda korunurken bilgiye erişim, ifade özgürlüğü ve mahremiyet haklarının da gözetilmesi gerektiğini anlatıyor. Daha da çarpıcısı, çocukların gerektiğinde anonim biçimde görüşlerini açıklayabilmesini savunuyor. Yani bazen anonimlikten vazgeçirmek istediğimiz çocukların da anonim kalmaya ihtiyacı olabilir. Onların haklarını korumak, onları sürekli izlemeyi haklı çıkarmaz.
Peki bedeli kimin ödemesi gerekiyor? Öncelikle bizi ekranda saatlerce tutacak ürünler geliştiren, riskli içerikleri öne çıkaran veya istenmeyen mesajları engellemeyen platformların. Güvenli varsayılan ayarlar, öneri sistemlerinin denetimi, etkin şikâyet yolları, çocuk verilerinin reklamda kullanılmaması, istismarcı hesaplara hızlı müdahale: Bunlar herkesin kimliğini toplamadan da yerine getirilebilecek sorumluluklar.
Devletin görevi de yalnızca yasak ilan etmek değil: Hangi riskin ne kadar azaldığını bağımsız araştırmalarla ölçmek, çocukları dinlemek, daha az hak sınırlayan seçenekleri değerlendirmek. Yeni bir doğrulama sisteminde hangi verinin toplandığı, kimin eriştiği, ne kadar saklandığı, hesapların ilişkilendirilip ilişkilendirilemediği ve bağımsız teknik denetimin nasıl yapıldığı açıklanmalı.
Avrupa Veri Koruma Kurulunun 2025 tarihli yaş güvencesi açıklaması, ihtiyacın ötesinde veri toplamanın ve kullanıcının çevrimiçi hareketlerini izlemeye yarayan tasarımların önlenmesini vurguluyor. Bu ilke çok basit: Bir insanın 18 yaşından büyük olduğunu öğrenmek gerekiyorsa, onun adını, hangi sitelere girdiğini veya kaç farklı takma ad kullandığını öğrenmek zorunda değilsiniz. Mahremiyet sonradan eklenen bir seçenek değil, sistemin başlangıç şartı olmalı.
Türkiye Anayasası’nın 13. maddesi temel hakların ancak kanunla, demokratik toplum düzenine ve ölçülülüğe uygun biçimde sınırlandırılmasına izin veriyor; 20. ve 26. maddeleri özel hayatı ve ifade özgürlüğünü koruyor. Bunlar hiçbir sınırlama yapılamaz demek değil. Ancak sınırlamanın meşru amacını, gerekliliğini ve ağırlığını açıklama yükünü vatandaştan alıp müdahaleyi yapan otoriteye yüklüyor. “Bir çocuk görebilir” cümlesi, bütün yetişkinlere uygulanan bir yasağın ölçülülük değerlendirmesinin yerine geçemez.
Düzenlemelerin düzenli değerlendirilmesi, yanlış yaş tespitine itiraz, işlem kayıtlarının sınırlandırılması, kamuya açık etki raporları ve bağımsız denetim olmadan “güvenlik” kalıcı yetki genişlemesine dönüşebilir. Bu bir niyet okuma değil, denetlenmeyen yetkilerin kurumsal riski.
Son sözümüz çocuklara karşı değil, onları gerekçe göstererek kurulabilecek ölçüsüz sistemlere karşı. Çocuğun güvenliği ile yetişkinin özgürlüğünü birbirine düşman etmek zorunda değiliz. Çocukları gerçekten koruyan devlet, yetişkinleri peşinen şüpheli saymaz; platformları sorumlu tutar, iddialarını kanıtlar, en az veriyi toplar, kendi gücüne sınır koyar.
Ve başa dönelim: Ben neden anonim kalmak istediğimi açıklamak zorunda değilim. Çocukların korunmasını da elbette isterim. Ama çocukların güvenliği adına kimliğimin, tercihlerimin ve dijital hayatımın neden izlenebilir olması gerektiğini açıklamak benim değil, bunu isteyenlerin görevi. Çocuklar korunmalı. Yetişkinlerin hakları da korunmalı. Bunlardan biri diğerinin bedeli olmak zorunda değil.